Stukadoor en installateur leren het werk weer op de vakschool

Bedrijfsschool, beroepsacademie, technohub: om de tekorten op de arbeidsmarkt op te lossen, wemelt het van de initiatieven waarbij het bedrijfsleven nieuwe werknemers probeert te vinden en op te leiden. Dreigt er een wildgroei te ontstaan? 'Dertig jaar wanbeleid maak je niet zomaar ongedaan'. Foto Bas Czerwinski voor Het Financieele Dagblad Een leerling krijgt les in het pleisteren van een muur in praktijkopleidingscentrum Traub voor stukadoors in Den Haag...

In het kort
Het wemelt in Nederland van de initiatieven om een bedrijfsschool te starten.Vooral regionaal weten bedrijfsleven, onderwijsinstellingen en overheden elkaar beter te vinden.Toch blijft de instroom nog achter bij de vraag naar beroepskrachten. Praktijkopleiding Traub Stuc staat niet bekend om zijn zachtzinnige aanpak. 'Als leerlingen te laat komen, rij ik er naartoe om ze persoonlijk uit bed te halen. Of ze nou Turks, Marokkaans of Nederlands zijn. Dat gepamper doen we niet aan mee', legt Peet Traub de overzichtelijke bedrijfsfilosofie uit. 'Maar zo nodig geef ik ze ook een aai over hun bol en help ze als ze schulden hebben of andere problemen.' 
In de hal van de broers Michel en Peet Traub op een bedrijventerrein in het zuiden van Den Haag oefenen zo'n twintig leerlingen voor een certificaat of een diploma stuken op mbo1 niveau. De jongens bouwen van gipsplaten een kleine ruimte om de provisorische muren vervolgens netjes en glad af te pleisteren. Ze zijn afkomstig uit Syrië, Eritrea of gewoon uit de straten van Den Haag en omstreken. De meesten komen uit een of andere uitkering, sommigen waren zelfs dakloos. De Traub-broers leveren negen van tien leerlingen af voor de arbeidsmarkt. Afgelopen jaar verlieten bijna twintig gediplomeerde stukadoors de opleiding, dit jaar moeten dat er zestig tot zeventig worden. Werk is verzekerd. Aan stukadoors is een schreeuwend tekort, naar schatting zo'n 7000. 

Academie oprichten
Wat ooit begon als een mogelijk makkelijke manier om aan 'gratis' personeel te komen voor hun stukadoorsbedrijf, is uitgegroeid tot een voltijdse bezigheid. Tijd om zelf te stuken is er niet meer. 'We zijn te veel tijd kwijt aan het begeleiden van de jongens en het overleg met instanties.'
Om die reden heeft Traub Stuc geijverd voor de oprichting van de Energieacademie, een nieuwe publiek-private samenwerking tussen het bedrijfsleven en de gemeente Den Haag, die onlangs van start ging. De aandacht gaat vooral uit naar nieuwe beroepen zoals installateurs van laadpalen, zonnepanelen of duurzame infrastructuur. Zo'n 52 bouw- en energiebedrijven hebben hun 460 vacatures gebundeld, waaronder stukadoors. De academie verzorgt de toevoer van voldoende jongeren en zij-instromers en handelt alle administratieve rompslomp af.

Ook de academie doet er — via de 'Traub-methode' — alles aan om de deelnemers niet kwijt te raken. Traub: 'We stoppen ze bij wijze van spreken in een centrifuge. Vinden ze stuken niet leuk, dan draaien we door naar loodgieter of elektricien. Net zolang tot ze iets tegenkomen dat ze interessant vinden.'

Geen beschermde term
Wie een vluchtig onderzoekje doet naar het verschijnsel beroepsopleiding, komt tot verrassende constateringen: het wemelt van de initiatieven, niemand weet hoeveel het er precies zijn en het onderscheid tussen de verschillende vormen is diffuus. Het begrip bedrijfsschool is geen beschermde term en lastig af te bakenen. Daarnaast worden verschillende andere benamingen gebruikt, zoals academie of opleidingscentrum. De Tweede Kamer stuitte op hetzelfde probleem en droeg het ministerie van OC&W eind 2018 in een motie op om het veld in kaart te brengen. Vorig jaar verscheen het rapport 'Bedrijfsscholen voor vmbo, een eerste verkenning'. Ook de onderzoekers raakten het spoor enigszins bijster. Hun voorzichtige conclusie: 'In totaal hebben we in deze inventarisatie 148 unieke bedrijfsscholen in Nederland in kaart kunnen brengen.' De inventarisatie is verre van compleet. Er is geen regio meer te bedenken waar het bedrijfsleven niet meerdere pogingen doet om mensen zelf te scholen. Het kabinet heeft bovendien €100 mln uitgetrokken om het techniekonderwijs te verbeteren, en nog eens €48 mln om docenten (bij) te scholen. Het geeft een extra impuls aan alle 'onderwijsbedrijvigheid'. De plannen buitelen over elkaar heen.

Waardering voor vakmanschap groeit
'Opvallend is dat bijna alle ideeën regionaal zijn georganiseerd', zegt Jan van Nierop, voorzitter stichting platform vmbo. Als een soort ambassadeur reist hij door Nederland om de herwaardering voor het beroepsonderwijs uit te dragen. 'Het goede nieuws is dat de waardering voor vakmanschap duidelijk groeiende is. We hebben weer door waar en hoe het geld in Nederland wordt verdiend.'
Van Nierop juicht alle plannen toe, zij het met licht gemengde gevoelens. 'Eigenlijk zijn het er veel te veel. Gelukkig dringt steeds beter het besef door dat het in gezamenlijkheid moet gebeuren tussen bedrijven, lokale overheden en onderwijsinstellingen om jongeren niet kwijt te raken en ze breder op te leiden.'
Anders dan vroeger vraagt modern vakmanschap namelijk om meerdere vaardigheden, legt Van Nierop uit: 'Alleen kunnen metselen is niet meer voldoende. Je moet net zo goed iets van elektriciteit weten en gevoel krijgen bij alle technieken die bij de energietransitie komen kijken.'

Maakindustrie
In de regio Woerden probeert het bedrijfsleven al meer dan tien jaar eigen opleidingen van de grond te krijgen. Speciaal daarvoor is Woerdens Techniek Talent (WTT) opgericht. De stille kracht achter WTT is Paul Oosterlaken, ceo van Kiremko, een succesvol bedrijf met 200 medewerkers en een omzet van €90 mln. Kirenko bouwt over de hele wereld aardappelverwerkende fabrieken (‘we go, where the potatoes grow’). Oosterlaken is zelf een ouderwetse ‘stapelaar’. Na de lts haalde hij in de avonduren zijn mts- en later hts-diploma.
Naast een gezonde dosis eigenbelang heeft Oosterlaken een diepere motivatie: ‘De overheid heeft er alles aan gedaan om techniek de nek om te draaien. Welnu, dat is gelukt.’
De wal heeft het schip gekeerd, vindt Oosterlaken. 'Nederland zou geen maakindustrie meer hebben. Nou, kom dan hier eens kijken. Alleen al in deze regio, ten westen van de stad Utrecht, hebben we meer dan 36.000 bedrijven in de maakindustrie en logistiek. Met meer dan 151.000 arbeidsplaatsen. Hier worden miljarden verdiend. Maar we kunnen de mensen niet meer vinden. Ze zijn wakker geworden in Den Haag. Helaas maak je dertig jaar wanbeleid niet zomaar goed.’

Christelijke school
Lopen we niet het gevaar dat in tijden van economische neergang alle mooie plannen weer de nek worden omgedraaid? Oosterlaken wuift die twijfel resoluut weg. ‘De behoefte is enorm. We hebben honderden mensen nodig. Niet alleen door de groei, maar simpelweg door de vervangingsvraag vanwege de pensionering.' Zijn pogingen waren niet altijd even succesvol. ‘Ik heb het meegemaakt dat ik een school een volledig ingericht praktijklokaal aanbod. Ze weigerden, want het was een christelijke school en ons project niet. Terwijl volgens mij de machines ook zonder bidden wel aan- en uitgaan.’
Het is een terugkerende klacht. Bedrijven weten de scholen nog moeilijk te vinden en andersom. Terwijl ze elkaar hard nodig hebben. De scholen om de diploma's uit te te geven. De bedrijven om er voor te zorgen dat de docenten over de nieuwste technieken kunnen beschikken.
Toch begint de samenwerking tussen scholen en overheden op gang te komen en gaat ook WTT een nieuwe fase in. Over een paar maanden opent het nieuwe Technohub Woerden zijn deuren. Op een industrieterrein in Woerden wordt de laatste hand gelegd aan een onderwijsruimte waar leerlingen van het voortgezet onderwijs en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt een opleiding kunnen volgen in onder meer mobiliteit en transport, metaal, installatie- en elektrotechniek, bouw, wonen en interieur en robotica.

Verkeersinfarct
Het enthousiasme heeft de initiatiefnemers verrast. De voorlichtingsdag leidde vorige maand in Woerden zelfs tot een verkeersinfarct. Tientallen belangstellenden moesten onverrichter zaken rechtsomkeer maken. Zal het voldoende zijn? De voorspellingen zijn alarmerend. Van dakdekkers tot en met installatietechnici: de tekorten lopen in de honderdduizenden.
Jan van Nierop houdt zijn hart vast. 'De vraag is enorm en de instroom groeit weliswaar, maar is nog te gering. We hebben het nu alleen over techniek, maar wat dacht u van de zorg of horeca. Aan de andere kant: alle beetjes helpen.' Van Nierop heeft nog een eenvoudiger oplossing. 'Laten we alsjeblieft heel snel het misplaatste onderscheid tussen hoog- en laagopgeleid opheffen. Dat helpt zeker.'