Op jacht naar de drugsmiljarden: Wie slecht de witwaspiramide?

Miljarden gaan er om in de Nederlandse drugshandel. Met het geld komt ook het geweld. De moord op advocaat Derk Wiersum is voorlopig het bloedige dieptepunt. Niemand weet ondertussen waar het criminele vermogen blijft. Aanklagers vinden het tijd voor 'maffiawetgeving'. Foto: Roger Cremers voor het FD
Een advocaat op klaarlichte dag doodgeschoten. Op de stoep voor zijn huis, onder de ogen van zijn gezin. Zelfs in Italië, de bakermat van maffiaorganisaties als Cosa Nostra, Camorra en 'Ndrangheta, is dat maar zelden vertoond. Toch gebeurde het, afgelopen woensdag in de Amsterdamse wijk Buitenveldert.

Het slachtoffer was Derk Wiersum, 44 jaar, vader van twee kinderen en advocaat van Nabil B. Deze Marokkaans-Nederlandse gangster liep na zijn arrestatie over naar justitie. Hij legde belastende verklaringen af over liquidaties die zijn toegeschreven aan de organisatie van Ridouan Taghi, de meest gezochte crimineel van Nederland.

Verklaren tegen justitie is een doodzonde in het drugsmilieu. 'Ga iedereen van hem laten slapen als die mijn naam heeft genoemd…’ schreef Taghi begin 2018 in een versleuteld bericht over Nabil B. Diens volstrekt onschuldige broer is inmiddels vermoord. Nabils familie zit ondergedoken. En woensdag schoot een onbekende schutter Derk Wiersum, advocaat van Nabil, dood.

Lees ook

• 'Hun inspirator Escobar spaarde ook niemand'

• Aanpak van uitwassen van drugseconomie ligt bij ‘onszelf’
'Het is de nieuwe werkelijkheid', zei Wouter Laumans, auteur van twee boeken over de Mocromaffia eerder deze week in het FD over de aanslag op Wiersum. Het Parool berichtte over 'een ongrijpbare, bloeddorstige vijand tegen wie Nederland niet is opgewassen'. Misdaadverslaggevers van De Telegraaf noemen het zelfs 'narcoterreur' die doet denken aan Pablo Escobar, de meedogenloze Colombiaanse drugsbaron die zijn land overspoelde met een golf van geweld.

Waar komt dat geweld vandaan? Een deel van het antwoord ligt in de enorme bedragen die omgaan in het drugsmilieu. Verschillende wetenschappers hebben daar de afgelopen jaren onderzoek naar gedaan. Zij tonen aan dat de belangen enorm zijn.

Lector politie en openbaar bestuur aan de Politieacademie Pieter Tops zet daarbij in de media de toon. Nederlandse criminelen verdienen volgens hem jaarlijks €18,9 mrd aan de verkoop van synthetische drugs als xtc en speed. Dat is dus exclusief de handel in marihuana en cocaïne, het domein waar Ridouan Taghi groot zou zijn geworden.

'Ik vind dat bedrag vrij hoog', zegt Brigitte Unger. Deze hoogleraar deed voor het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie onderzoek naar crimineel vermogen en witwassen. 'Wij denken dat Nederlandse drugscriminelen jaarlijks €3 mrd verdienen. Dat is inclusief de handel in cocaïne.'

Piramide
In het model van Unger is de onderwereld ingedeeld in een piramide. Er zijn drie lagen. De brede basis bestaat voornamelijk uit straatdealers. Het zijn de jongens die op scootertjes door de stad scheuren om pakketjes met coke te bezorgen. Dat is geen vetpot, zegt Unger. Uit onderzoek onder delinquenten blijkt dat ze nauwelijks meer verdienen dan minimumloon. 'Een tientje per uur. Hooguit', zegt Unger.

De tweede laag is professioneler. Ze verdienen genoeg geld om de patser uit te hangen. ‘Een jetski, een dure Mercedes, een dure caravan, op vakantie in alle landen, ik ben bijna overal al geweest. Het Europees kampioenschap voetbal, gewoon VIP-tickets en met een privévliegtuig ernaartoe. Vier, vijf jongens onder elkaar. We gingen gewoon een halve finale kijken, het kostte €7800 per persoon, voor één dag', citeert Pieter Tops zo'n crimineel in een van zijn onderzoeken.

In de toplaag zit misschien maar een handjevol mensen. Maar zij beschikken, denkt Unger, over de miljarden die jaarlijks aan drugs worden verdiend. Of Ridouan Taghi daarbij hoort? Dat kan Unger niet zeggen. Ze weet ook niet waar al dat geld blijft. 'Het is zoveel dat ze het wel moeten investeren.' In vastgoed, bijvoorbeeld in landen als Spanje, Turkije of Marokko. Of in beleggingsfondsen en truststructuren. Maar, zo moet ze eerlijk toegeven, eigenlijk weet niemand waar het grote geld zit.

Afgepakt geld
Bij het openbaar ministerie is Janneke de Smet-Dierckx verantwoordelijk voor het afpakken van crimineel geld. Zij wil haar vingers niet branden aan de omvang van de drugsindustrie. 'Het is lastig. Het enige waarover ik iets kan zeggen is wat wij in onze zaken zien.' Vorig jaar pakte het OM €171 mln af, €100 mln daarvan kwam overigens van ING als onderdeel van een witwastransactie. Verder ligt er nog beslag op €1,8 mrd, geld dat daarmee 'uit het criminele systeem is'.

'Een lachertje', zei Lex Mellink deze week in Nieuwsuur over de €171 mln. Hij is oud-politiechef in de regio Utrecht en oud-directeur van de politieacademie. In de strijd tegen drugs zet hij financieel onderzoek centraal. 'Geld is de drijfveer, niet drugs. De zoektocht is maar voor een klein percentage geografisch, de zoektocht naar het geld is pas echt belangrijk.'

Etnische netwerken
Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, zegt Unger. 'De Italiaanse maffia is georganiseerd langs sterke hiërarchische lijnen. Ook spelen familiebanden een rol.' Dat helpt bij het in kaart brengen van misdaadorganisaties, de leiders en hun vermogen.

In Nederland is de drugshandel het domein van 'etnische netwerken', zegt Unger. Het gaat om jongens die elkaar kennen van de straat. 'Ze hebben maar één doel. Dat is zo snel mogelijk naar de top', zegt Unger. Gezagsverhoudingen geschraagd met erecodes en familiebanden, zo kenmerkend voor de Italiaanse maffia, spelen daarbij amper een rol. De weg naar de top is vooral geplaveid met bloed. Unger: 'Met de Italiaanse maffia heeft dat allemaal niet zo veel te maken.'

Toch heeft het Openbaar Ministerie juist in Italië zijn licht opgestoken, zegt Janneke de Smet-Dierckx. 'We zijn met het ministerie van Justitie in gesprek over de invoering van maffiawetgeving.'

De Italiaanse staat maakt in de strijd tegen de maffia gebruik van non-conviction based confiscation. Met dergelijke wetgeving kan de staat bezittingen of geld in beslag nemen die mogelijk een criminele herkomst hebben, legt De Smet-Dierckx uit. 'Het mooie is dat zo'n civielrechtelijke procedure alleen maar over het geld gaat, de drijfveer achter veel vormen van criminaliteit.'

Geldstromen bevriezen
Een andere mogelijkheid die het OM interessant vindt, komt uit Engeland. Daar hebben banken de mogelijkheid bankrekeningen waarover onverklaarbare geldstromen lopen te bevriezen. ‘Als niemand zich meldt, of als niemand kan bewijzen dat het geld een legale herkomst heeft, dan vervalt het geld aan de staat.’

Deze wetgeving is er nog niet. Maar als het aan De Smet-Dierckx ligt, is het onderdeel van 'een totaal-offensief' waaraan het OM werkt. 'We moeten veel meer met een financiële bril kijken naar delicten. Als we een container onderscheppen met daarin een partij cocaïne, dan moeten we ook kijken naar de container. Wie heeft die container gehuurd? Wie heeft hem verzekerd? Met welk schip kwam hij mee? Als we dat doen, kunnen we criminelen echt pijn te doen.'

Van Ridouan Taghi ontbreekt nochtans ieder spoor.