‘Monster van een fabriek’ houdt Italië in een ijzeren greep

‘Monster van een fabriek’ houdt Italië in een ijzeren greep

nov 12, 2019 Nieuwsfeed by vincent

Italië verkeert in een zware crisis over het staalbedrijf Ilva in Taranto. Hoe de industriële droom van Zuid-Italië omsloeg in een nachtmerrie van bedrog, zware milieuvervuiling en politieke verlamming. De staalfabriek van Ilva heeft met zijn verontreiniging tot een ‘traumatisering van Taranto’ geleid. Tegelijk is de fabriek direct en indirect goed voor 20.000 banen in de stad en regio. Foto: Ivan Romano / Getty Images

In het kort
Italiaans staalconcern Ilva staat aan de rand van de afgrond. ArcelorMittal trekt zijn handen af van het bedrijf, een grote werkgever in Zuid-Italië. Ilva is vanwege enorme milieuvervuiling zeer omstreden. Wanbeheer heeft het bedrijf zwaar beschadigd. De politiek is zeer verdeeld over de toekomst van Ilva. Sluit Ilva! Red ons! Houd Ilva open! Red ons!
De schizofrenie rond het reusachtige staalcomplex van Ilva is meteen duidelijk in Taranto. Inwoners van de Zuid-Italiaanse stad betoogden zaterdagavond voor het opdoeken van het bedrijf, dat vanwege de enorme milieuvervuiling tot een hoog aantal kankergevallen in de stad heeft geleid.
Maar terwijl buiten de poorten van het Ilva-terrein Tarantijnen aandrongen op sluiting, voerden werknemers en vakbonden de afgelopen dagen binnen de poorten actie om de regering te pressen Ilva te redden. Het concern geeft direct en indirect werk aan 20.000 mensen in Taranto. In een stad met een werkloosheid van 16,7% is elke baan er één.

Symbool van ambitie
Ooit stond het Ilva-complex symbool voor de ambitie van de Italiaanse regering om het arme, achtergebleven Zuiden te industrialiseren en er de welvaart te verhogen. ‘Ilva in Taranto was het belangrijkste project van de overheid in de jaren vijftig en zestig om het Zuiden te moderniseren’, zegt Gianfranco Viesti, hoogleraar toegepaste economie bij de universiteit van Bari. ‘Maar het project was van belang voor héél Italië. Ze zou de automobielindustrie en de fabrikanten van witgoed van staal voorzien.’ Met de wijsheid van nu lijkt de keuze voor het zuidelijk gelegen Taranto niet voor de hand te liggen. Veel industriële afnemers in de buurt zijn er niet. De dichtstbijzijnde autofabriek is die van Jeep in Melfi, op een kleine 200 kilometer.

Maar Taranto heeft qua infrastructuur goede verbindingen, en de haven maakt de aanvoer van grondstoffen voor de Ilva-hoogovens eenvoudig. ‘En er was ruimte’, zegt Gianfranco Viesti. ‘Ilva heeft in Taranto een monster van een fabriekscomplex. Het is twee keer zo groot als de stad.’ Daar leven nota bene 200.000 mensen.
Lorenzo Castellani, politicoloog bij de Luiss-universiteit in Rome, noemt de geschiedenis van Ilva in Taranto vanuit het oogpunt van de economische ontwikkeling van de regio ‘gedeeltelijk succesvol’. Maar gaandeweg kwam Ilva Taranto, het grootste staalcomplex van Europa, steeds meer synoniem te staan voor wanbeheer en ernstige milieuvervuiling.

De verontreiniging in Taranto escaleerde
In 1995 privatiseerde de staat Ilva, en kwam het bedrijf in handen van de familie Riva. Die had weinig geld over voor milieumaatregelen. De escalerende verontreiniging — het staalcomplex ligt tegen Taranto aan, en stootte in een soort vertraagd Pompeii-scenario decennialang een grote hoeveelheid as- en metaaldeeltjes plus dioxines over de stad uit — leidde tot ‘een traumatisering van de bevolking’, zo schetst Castellani. Uiteindelijk grepen rechters in en moesten de Riva’s afstand doen van het complex. In 2017 betaalden ze €1,3 mrd aan de staat ter compensatie van de verontreiniging. De hoogbejaarde Adriano Riva kreeg een celstraf van 2,5 jaar cel. De bedoeling van de staat was Ilva weer te verkopen. In 2018 gaf de Europese Commissie groen licht voor een deal waarbij staalconcern ArcelorMittal het bedrijf voor €1,8 mrd zou overnemen, en nog eens €1,2 mrd zou steken in sanering en modernisering. Ook gold een baangarantie voor vijf jaar.
Maar die deal heeft ArcelorMittal, dat al wel de lakens uitdeelde in Taranto, nu opgezegd. Reden: Rome heeft de vrijwaring voor aansprakelijkheid voor de vervuiling opgeheven. Gedupeerden van de enorme verontreiniging van Taranto kunnen bestuurders van ArcelorMittal voor de rechter slepen.

Sluiting is politieke zelfmoord
Hoe nu verder? ‘Sluiting zou een ramp zijn voor de Italiaanse economie’, schetst Gianfranco Viesti het dilemma voor de regering-Conte. Tegelijkertijd ageerde de Vijfsterrenbeweging (M5S), de grootste regeringspartij, jarenlang voor sluiting van Ilva. Maar de partij ‘heeft geen serieus plan wat te doen met de mensen die daar nu werken’, constateert de hoogleraar uit Bari.
Concessies aan ArcelorMittal zijn dus bijna onontkoombaar. Dinsdag ontmoet premier Conte de directie van de Frans-Indiase staalreus opnieuw. Maar het bedrijf zal hoge eisen stellen, zo is de algemene verwachting. Het klimaat op de mondiale staalmarkt is immers guur: er is overproductie, en Chinees staal is – vanwege de importheffingen in de VS – nu ook in Europa alomtegenwoordig.
Lorenzo Castellani noemt de gang van zaken in Rome ‘een politieke ramp’ en ‘waarschijnlijk een voorbeeld van politieke stupiditeit en naïviteit’. Sluiting blijft volgens hem een ‘ongelooflijke politieke zelfmoord’.
Het probleem is dat Italië, met zijn staatsschuld van ruim 133% van het bruto binnenlands product en aanhoudende begrotingsproblemen, niet veel financiële ruimte heeft om Ilva — dat elke dag geld verliest — overeind te houden. Het land houdt ook al jaren het failliete Alitalia in de lucht. ‘Nationalisering van Ilva is een illusie’, zei minister van financiën Roberto Gualtieri gisteren.

‘Cynisch spel ArcelorMittal’
Sommige waarnemers vinden dat ArcelorMittal ‘een cynisch spel’ met Ilva speelt, zegt Castellani. Als Ilva sluit, is de staalgigant immers een concurrent kwijt. Politici die de handel en wandel van ArcelorMittal wantrouwen, zien inmiddels hun gelijk bevestigd: als het concern op aandringen van Rome toch in Taranto actief blijft, wil het niet alleen bescherming tegen claims, maar ook vijfduizend banen schrappen. Dat verdeelt de regering. Premier Conte wil ArcelorMittal tegemoet komen; M5S-leider Luigi Di Maio niet. ‘ArcelorMittal moet zich aan de afspraken houden. Die aansprakelijkheid is maar een voorwendsel’, aldus Di Maio. Hij gaat daarbij voorbij aan het feit dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens eerder dit jaar bepaalde dat Italië door Ilva open te houden de rechten van een grote groep burgers heeft geschonden. Begin volgend jaar moet er een vergelijk liggen over compensatie. En er lopen veel meer zaken.

De positie van coalitiepartner PD is minder in steen gebeiteld. De partij tekende in 2017 nog voor de deal met de staaltycoon Lakhsmi Mittal. Maar de sociaaldemocratische partij laat in haar koers het milieu nu zwaarder meewegen. Lorenzo Castellani verwacht dat de regering voorlopig niet vanwege de kwestie-Ilva gaat vallen. Beide coalitiepartners hebben geen belang bij verkiezingen. De PD is gehavend door het vertrek van ex-premier Matteo Renzi, die met de partij ‘Italia Viva’ voor zichzelf begon. De Vijfsterrenbeweging staat er nog slechter voor: haalde de partij in maart 2018 bijna een derde van de stemmen bij de parlementsverkiezingen, nu zou M5S hooguit 17% krijgen. ‘In Noord-Italië is dat onder de 10%’, zegt Castellani. Een reeks regionale verkiezingen — Emilia Romagna trapt af in januari — in de eerste helft van 2020 moet laten zien waar de coalitie staat.

Oppositie wil Ilva openhouden
De rechts-nationalistische Lega, de grootste concurrent van de huidige regering, stelt zich op aan de kant van degenen die Ilva omarmen. Het politieke draagvlak voor sluiting van Ilva is dus zeer beperkt. Dat is de reden dat Rome naar alternatieven voor ArcelorMittal kijkt. Eerder ging de naam van het Indiase staalbedrijf Jindal rond als potentiële redder. Ten onrechte, zo stelde het bedrijf vorige week in niet mis te verstane taal.
Een alternatief is dat de overheid in december zelf weer de touwtjes in handen neemt, of dat er een reddende rol is weggelegd voor de staatsinvesteringsbank CDP (Cassa Depositi e Prestiti). Het probleem: de statuten van de CDP maken interveniëren in een bedrijf dat niet in een financiële stabiele situatie verkeert zo goed als onmogelijk.
En zo tikt de klok en knaagt de onzekerheid. Aan de regering, en aan de stad. ‘Taranto is extreem bang’, zegt Gianfranco Viesti. ‘Er is al twintig jaar niets positiefs te vertellen over de stad. Maar eigenlijk is Ilva een verhaal over Italië. Of over Europa, globalisering en de opkomst van China.’